Inteligencja jest pojęciem, które wywoływało i nadal wywołuje wiele kontrowersji w psychologii. Edward Nęcka (2005) podaje, że według przeglądu dokonanego w 1986 r. przez Sternberga i Dettermana, naukowe określenie inteligencji można zaliczyć do dwudziestu siedmiu odrębnych klas. Niniejsza praca dotyczy jednak inteligencji jako pewnego rodzaju zdolności czy umiejętności, wpływającej na skuteczność działań człowieka. Inteligencję możemy zatem zdefiniować roboczo jako umiejętność przyswajania, przetwarzania i używania informacji. Zawiera się w tym umiejętność tworzenia reprezentacji świata zewnętrznego, zapamiętywania ich i wyciągania wniosków. Stąd jednostki bardziej inteligentne są zdolne do rozumienia bardziej złożonych problemów, a także stosowania operacji prowadzących do nowych rozwiązań, czy sprawnego działania w trudnych sytuacjach.
Niemiecki psycholog Wilhelm Stern jako pierwszy zaproponował przedstawienie wyników testowego pomiaru inteligencji za pomocą tzw. ilorazu inteligencji (IQ – intelligence quotient), Określił go jako iloraz wieku umysłowego dziecka do wieku życia, pomnożony przez 100. Wiek umysłowy jest terminem umownym. Oznacza to, że jeśli dziecko ma w rzeczywistości 5 lat, ale rozwiązuje zadania na poziomie przeciętnego czterolatka, będziemy określać jego wiek umysłowy na 4 lata. W tym przypadku jego iloraz inteligencji będzie wynosił (4 : 5) x 100 = 90. W odniesiemy do ludzi dorosłych stosuje się skalę, w której wynikowi przeciętnemu dla danej populacji przypisuje się umowną wartość 100. Pozwala to ocenić poziom intelektualny jednostki na tle danej populacji.
IQ pozwala z dużą dokładnością przewidzieć sukcesy akademickie jednostki . Przez wiele lat uważano również poziom inteligencji za warunek wystarczający do osiągnięcia sukcesu w życiu. Zakwestionował tę koncepcję Howard Gardner (1983), który zaproponował teorię inteligencji wielowymiarowej (multiple intelligences). Według Gardnera inteligencji nie można sprowadzać do wymiaru słowno-logicznego, który zazwyczaj badają testy inteligencji.
Inteligencja lingwistyczna obejmuje sprawne posługiwanie się językiem, zaś logiczno-matematyczna operacje na liczbach i symbolach. Obie te kategorie zawierają to, co badają testy inteligencji i co jest konieczne do uzyskania formalnego wykształcenia. Inteligencja przestrzenna pozwala na określanie relacji i wykonywanie operacji wyobrażeniowo-przestrzennych. Według Olivera Sachsa (1998) obdarzeni są nią w szczególny sposób ludzie głusi, posługujący się od dziecka językiem migowym. Inteligencja ruchowo-czuciowa (kinestetyczna) obejmuje rozumienie ruchu i posługiwanie się nim. Doskonali tancerze i sportowcy to właśnie ludzie obdarzeni tym rodzajem inteligencji. Inteligencja muzyczna pozwala na rozumienie przekazu, którego nośnikiem jest dźwięk. Dysponują nią kompozytorzy i muzycy. Inteligencja intrapersonalna polega na rozumieniu własnych stanów psychicznych i uczuć, zaś inteligencja interpersonalna odnosi się do rozumienia innych ludzi – ich uczuć czy nastrojów. Wspólnie tworzą konstrukt zbliżony do powstałej później koncepcji inteligencji emocjonalnej. W późniejszym okresie Gardner dodał do powyższych jeszcze ósmy rodzaj inteligencji – inteligencję ekologiczną (naturalistic intelligence) pozwalającą zrozumieć złożone zależności istniejące pomiędzy człowiekiem a środowiskiem.
W roku 1990 opublikowali swój pierwszy artykuł na temat inteligencji emocjonalnej Peter Salovey i John Mayer i im właśnie zawdzięczamy ten termin, spopularyzowany póżniej przez Daniela Golemana (1995). W ich ujęciu Inteligencja Emocjonalna to zdolność do rozpoznawania własnych uczuć i uczuć innych, a także do kierowania emocjami zarówno własnymi, jak i osób, z którymi się kontaktujemy. Jeżeli inteligencja (określana przez IQ) pomaga nam się uczyć i rozwiązywać trudne zadania, inteligencja emocjonalna pomaga nam się poruszać w sytuacji społecznej, której nierozdzielnym elementem są emocje. Pozwala ona również na używanie emocji jako informacji w procesie myślenie i rozwiązywania problemów. Według Golemana, jeżeli uszkodzone są partie mózgu odpowiedzialne za emocje, myślenie logiczne również ulega zaburzeniu. Koncepcja inteligencji duchowej jest kolejnym krokiem w stronę integracji różnorodnych zdolności jednostki do przetrwania w świecie. Danah Zohar i Ian Marshall, autorzy książki pod tym właśnie tytułem (2000) są zdania, że jest to ten rodzaj inteligencji, który pozwala nam analizować problemy sensu i wartości, widząc swoją drogę życiową w bogatszym, nadającym sens kontekście. Jeśli inteligencja emocjonalna pozwala nam rozeznać się w sytuacji, w której się znajdujemy i stosownie do niej zachować, inteligencja duchowa pozwala nam zmieniać tę sytuację, przekraczając bariery.
Wydaje się oczywistym, że określone rodzaje inteligencji są ze sobą powiązane. Gdyby zbudować hierarchiczną strukturę opisywanych rodzajów inteligencji, to podstawą byłaby inteligencja „fizyczna”, pozwalająca na sprawne posługiwanie się ciałem. Pojawia się ona we wczesnym stadium rozwoju dziecka, nie bez przyczyny nazwanym rozwojem psychoruchowym, ponieważ rozwój psychiczny (także myślenie i rozwiązywania problemów) nierozerwalnie związany jest z rozwojem manipulacji i lokomocji. Kolejnym poziomem rozwoju inteligencji byłaby inteligencja słowna i logiczno-matematyczna, pozwalająca na operacje na materiale abstrakcyjnym. Może ona (ale nie musi) stanowić podstawę do rozwoju inteligencji społecznej (opisanej już przez Edwarda Thorndike’a), która polega na rozumieniu sytuacji społecznych i kierowaniu nimi. Czasami jest ona uważana za element inteligencji emocjonalnej, która polega na rozpoznawaniu, rozumieniu i kierowaniu uczuciami. Inteligencja duchowa byłaby tej hierarchii zwieńczeniem – pozwalając na przeformułowanie dotyczących nas doświadczeń i umieszczenie ich w nowym kontekście. Zohar i Marshall przytaczają następujące cechy osoby o wysokiej inteligencji duchowej:
Inteligencja duchowa wymaga zgłębiania różnych rodzajów wiedzy, a także integracji wewnętrznego świata umysłu i ducha z życiem i pracą w świecie zewnętrznym. Zdolność do takiej integracji wymaga duchowej dojrzałości. Cristina Grof wymienia następujące cechy dojrzałości duchowej:
Podsumowując, należy stwierdzić, że inteligencja duchowa jest warunkiem koniecznym dobrostanu człowieka. SQ pozwala zobaczyć życie jednostki w szerszym kontekście, a także odpowiedzieć na pytania o charakterze egzystencjalnym. Dostarcza znaczenia i celu w życiu i pomaga otwierać nowe możliwości. Oczywiście, koncepcja ta miała już wcześniej prekursorów. Można odnaleźć elementy podobnego pojmowania roli człowieka w świecie w teorii Frankla czy poczuciu koherencji Arona Antonovsky’ego. Należy jednak podkreślić, że koncepcja Inteligencji Duchowej kładzie szczególny nacisk na holistyczne rozumienie człowieka: jako istoty zarówno fizycznej, jak posługującej się umysłem i emocjami, a także dążącej do rozwoju duchowego.
©Copyright by Towarzystwo Hipnozy Terapeutycznej i Badań nad Hipnozą 2009